Wolven in België roepen gemengde reacties op, van angst tot fascinatie. Maar hun roofgedrag is een natuurlijk verschijnsel dat een belangrijke rol speelt voor het evenwicht in het ecosysteem. En ervaring leert ons dat er doeltreffende oplossingen bestaan om conflicten met veehouders te verminderen. We beantwoorden drie belangrijke vragen om te begrijpen waarom wolven kuddes aanvallen, waarom hen doden niet doeltreffend is, en hoe we beter kunnen samenleven.

Enkele dagen geleden lazen we triestig nieuws in de Belgische media: Noëlla, de oermoeder van de eerste roedel die zich na meer dan 100 jaar afwezigheid in België had gevestigd, is gestorven. Dit nieuws liet niemand onberoerd: enerzijds zagen we het verdriet en de woede van zij die vinden dat we niet genoeg hebben gedaan om haar te beschermen. Aan de andere kant merkten we de opluchting van zij die bang waren voor haar aanwezigheid.

Het bood ook een gelegenheid om oude grieven op te rakelen en te herinneren aan de slachtpartijen die sommige wolven hebben veroorzaakt. Er wordt gesproken over opengereten schapen, overal bloed. Deze verhalen wekken oude angsten op die sinds onze kindertijd verankerd zitten in ons collectieve onderbewustzijn: de wolf is een duivels, wreed roofdier. En dan vragen we ons af: heeft het dier een plaats in onze samenleving?

Maar wat als deze verhalen iets anders vertellen? Achter de moeizame co-existentie gaat in werkelijkheid een combinatie van factoren schuil… waarvoor de mens deels verantwoordelijk is.

Waarom doden wolven meerdere dieren in veehouderijen?

Of het nu gaat om de wolf in de schapenweide of de vos in het kippenhok, deze gebeurtenissen lijken ontzettend wreed. Waarom dit bloedbad, als het niet eens is om zich te voeden met alle gedode dieren?

Een deel van het antwoord ligt in een verstoord jachtinstinct. Wanneer een dier jaagt in de vrije natuur, wordt één prooi gevangen terwijl de andere vluchten. Het roofdier volgt dan een eenvoudige cyclus: jagen, vangen, eten.

In een omheining verloopt het anders. Enerzijds zit het vee opgesloten in een afgesloten ruimte: ze kunnen niet vluchten, waardoor de dieren in paniek raken. Deze chaos brengt het roofdier op zijn beurt van zijn stuk. Hierdoor doodt het soms meerdere dieren, in plaats van alleen de prooi die bedoeld is om op te eten.  

Anderzijds zijn gedomesticeerde soorten zoals schapen geen ‘natuurlijke’ prooien meer. Ze zijn door de eeuwen heen genetisch geselecteerd op hun volgzaamheid. Zelfs als ze in het wild zouden leven, zouden ze niet meer in staat zijn om zich te verdedigen of te vluchten, in tegenstelling tot hun voorouders. En zijn dus een veel gemakkelijkere maaltijd dan de prooien in het bos.

En nog een laatste interessant punt om over na te denken... “Dat het bloed van een door een wolf gedode prooi ons zo schokt, toont eens te meer aan hoe ver we van de natuur zijn vervreemd. We hebben geleerd onze ogen af te wenden, maar het jagen op prooien is op zich natuurlijk en essentieel”, benadrukt Corentin Rousseau, bioloog bij WWF-België.

Waarom zouden we grote roofdieren niet uitroeien?

Er zijn maar weinig mensen die ermee zouden instemmen om iconische diersoorten zoals de tijger, de leeuw of de jaguar volledig uit te roeien, onder het voorwendsel dat ze gevaarlijk kunnen zijn. Maar het is nog iets helemaal anders om ze in de buurt van je huis te willen… En zo komen we terug bij de kwestie van de wolf (die, laten we niet vergeten, geen bedreiging vormt voor mensenlevens).

Onlangs heeft de Raad van Europa het Verdrag van Bern gewijzigd om de beschermingsstatus van de wolf te verzwakken (van “strikt beschermd” naar “beschermd”), waardoor elke lidstaat meer autonomie krijgt in het beheer van de wolvenpopulatie. Volgens onze experts is dit om verschillende redenen een vals goed idee.

• Wolven doden is niet effectief om het aantal slachtoffers onder vee te beperken

Een wolf uit een roedel doden ontwricht de roedel. Er zijn misschien minder individuen, maar het aantal prooidieren neemt niet per se af; integendeel, het aantal kan soms zelfs toenemen. “Een wolvenroedel is georganiseerd als een familie, met ouders die de groep leiden en welpen die volgen. Maar als de jonge wolven hun houvast verliezen, als de roedel uiteenvalt, kunnen ze minder effectief zijn tijdens de jacht en hun toevlucht nemen tot gemakkelijke prooien: vee.”

Recente wetenschappelijke studies suggereren dat andere, niet-dodelijke methoden (zoals wolfwerende hekken) veel effectiever zijn om de schade te beperken.

• Het is schadelijk voor de natuur

“Bij ons is de wolf het enige grote roofdier in het ecosysteem; zijn rol is dus van cruciaal belang. Hem uitroeien komt er dus op neer dat we de natuur alle diensten ontnemen die hij haar bewijst”, zegt Corentin Rousseau.

Ten eerste speelt de wolf een rol in de gezondheid van zijn prooidierpopulaties: hij ‘zuivert’ het bos van de zwakste, oudste of zieke dieren, waardoor de verspreiding van mogelijke ziekten wordt voorkomen. Indirect voorkomen roofdieren zo epidemieën.

Ten tweede stuurt de aanwezigheid van wolven het gedrag van andere dieren: waar wolven zijn, zullen herbivoren bepaalde gebieden vermijden en minder lang op dezelfde plekken blijven. Dit draagt bij aan de regeneratie van het bos. “In de Hoge Venen waren bepaalde gebieden, vóór de komst van de wolf, omheind om te voorkomen dat reeën en hinden er zouden grazen. Dat is nu niet meer nodig, aangezien de wolf zorgt voor hun verspreiding”, legt Corentin uit.

Ten laatste sterven herbivoren in onze bossen voornamelijk door de jacht: elk jaar worden meer dan 50.000 dieren gedood om door mensen te worden gegeten. De wolf laat de resten van zijn prooien echter achter, waardoor een deel van zijn ecosysteem wordt gevoed. “Deze kadavers dienen als voedselvoorraad voor een hele reeks soorten, zoals mezen, aaseters en insecten. In Limburg is de grote raaf, die verdwenen was, teruggekeerd in het gebied waar de wolf voorkomt”, zegt Corentin.

Kortom, de wolf heeft een gunstig effect op zijn hele ecosysteem – en dus ook op onze natuur.

Hoe kunnen we onze kijk op de natuur veranderen?

In regio’s waar de band tussen mensen en wilde dieren nooit is verbroken, worden deze dingen helemaal anders bekeken.

Tamara Tesakova, een veehoudster uit het wildernisgebied Horehronie in Slowakije, vertelt hoe ze samenleeft met wolven, beren en lynxen: “Ik ben niet bang voor ze, ik waardeer ze echt – en voor mij heeft het ook een bepaalde waarde om in een land te wonen waar we omringd zijn door wilde dieren, en vooral grote carnivoren. Maar ik ben niet bang, want ik denk dat ze geen gevaar vormen voor mensen. Ze leven hier, om ons heen, en maken deel uit van dit land, met alle positieve en negatieve aspecten die dat met zich meebrengt.”

Het spreekt voor zich dat de verliezen van veehouders impactvol zijn. Maar als we de dodelijke oplossing buiten beschouwing laten, komen er tal van andere oplossingen naar voren die hen helpen om verliezen te voorkomen of, indien nodig, gecompenseerd te worden. In de Karpaten wordt bijvoorbeeld gebruikgemaakt van waakhonden en worden er voor beren afsluitbare afvalbakken geplaatst. België blijft niet achter en installeert met het Wolf Fencing Team Belgium (een initiatief van Natuurpunt, WWF-België en Natagora) wolfwerende omheiningen die erg doeltreffend zijn. “Het is simpel: waar de hekken zijn geplaatst, is geen enkele wolf erin geslaagd om erdoorheen te komen”, zegt Corentin Rousseau.

De investering is weliswaar aanzienlijk, maar door te kiezen voor samenleven met de natuur in plaats van ertegen, wordt het mogelijk om een vreedzamere co-existentie te creëren, waar we hetzelfde territorium delen met wilde dieren.