Te veel planteneters, te weinig roofdieren: het evenwicht is zoek in het majestueuze atlascederwoud van Marokko. Om te begrijpen hoe ze dat kunnen herstellen, onderzoeken wetenschappers twee schuwe maar onmisbare roofdieren: de caracal en de serval. Dwalen ze nog door het atlascederwoud? De toekomst van dat ecosysteem hangt deels af van het antwoord op die vraag.

Hicham en zijn collega's zijn druk in de weer in Ifrane National Park, pal in de Marokkaanse Midden-Atlas: ze maken één van hun twintig wildcamera's vast aan een boom. Hicham kijkt om zich heen: hij lijkt iets te zoeken. Hij staat op en verplaatst een grote steen zodat die in het blikveld van de camera komt te liggen. Uit zijn rugzak haalt hij twee mysterieuze, met vloeistof gevulde flesjes. Voorzichtig laat hij enkele druppeltjes landen op de steen: de flesjes bevatten urine van caracals (Caracal caracal) en servals (Leptailurus serval) uit de zoo. Dit vreemde tafereel helpt Hicham en de rangers een cruciale vraag beantwoorden: leven hier nog caracals en servals?

'Katachtigen zijn nieuwsgierige dieren. Als ze de urine van andere katachtigen ruiken, komen ze daarop af. Als er hier nog caracals of servals leven, zullen ze dus recht voor onze camera komen ruiken aan de steen', vertelt Hicham Elgatem, die het biodiversiteitsprogramma van onze partner Living Planet Morocco coördineert. Dankzij dit slimme trucje verhogen ze hun kansen om deze schuchtere nachtdieren te zien, want je komt ze zelden zomaar tegen.

Toch beweren inwoners er soms te zien. Maar LPM kan geen beslissingen nemen op basis van ooggetuigen: daarvoor is wetenschappelijk bewijs nodig. ‘Tot nu toe hebben we ze nog niet op onze wildcamerabeelden gespot, maar we geven het niet op.’ Heel wat andere dieren kwamen zich wél al tonen. Afrikaanse goudwolven, rode vossen, genetkatten en Afrikaanse wilde katten … ‘Toch ook katachtigen, dus!', lacht Saleh Boudaoud, een van de rangers van Living Planet Morocco.

Roofdieren, onmisbare schakels in het ecosysteem

Om het evenwicht in het atlascederwoud te kunnen herstellen, moeten we eerst weten welke roofdieren er nog leven. Want het atlascederbiosfeerreservaat is een bijzondere plek: het is de thuishaven van driekwart van alle atlasceders op onze planeet. Deze statige naaldbomen verankeren de rotsachtige bodem waarop ze groeien en beschermen hem zo tegen erosie. Maar die cruciale functie is in gevaar.

Atlasceders doen er honderd jaar over voor ze voor het eerst vruchten dragen. Pas dan kunnen ze zich voortplanten. Maar die honderd jaar halen is allesbehalve vanzelfsprekend. Schapen, geiten en wilde planteneters zijn verlekkerd op jonge atlasceders, die nog niet sterk genoeg zijn om dat geknabbel te overleven. En de graasdruk neemt alleen maar toe.

In een gezond bos vervult elke soort zijn rol. Planteneters verspreiden zaden van de vruchten die ze eten en helpen het bos zo verjongen. Roofdieren houden planteneterpopulaties dan weer in balans. Maar in het atlascederwoud zijn er veel te weinig roofdieren. Daardoor lopen grazeraantallen op, krijgen jonge atlasceders geen kans en vertraagt de natuurlijke bosverjonging.

Wanneer atlasceders verdwijnen, verdwijnt ook de bescherming die ze bieden aan de bodem. De kleilaag ruimt plaats voor kale, rotsachtige ondergrond waarop niets groeit. De klimaatverandering versnelt dat proces: langdurige droogte verzwakt bomen en maakt het woud gevoeliger voor brand. De druk wordt te groot.

Roofdieren herintroduceren?

Ecologisch onevenwicht verhelpen begint bij kennis: weten welke soorten er nog zijn, hoe sterk hun populaties zijn en welke druk ze ervaren. ‘Je kan niet beschermen wat je niet kent’, verduidelijkt Oussama, hoofd van het biodiversiteitsprogramma van Living Planet Morocco.

‘Daarom trekken onze rangers er elke dag weer op uit om gegevens te verzamelen, via rechtstreekse observaties of met wildcamera’s.’
Roofdieren vormen een belangrijk puzzelstuk in het herstel van het ecologische evenwicht van het park. Daarom bestudeert LPM of ze er kunnen herintroduceren. ‘Caracals en servals zouden een goede keuze zijn: ze horen thuis in dit ecosysteem, en als middelgrote katachtigen zouden ze – in tegenstelling tot grotere roofdieren zoals luipaarden – makkelijk aanvaard worden door de inwoners van het nationaal park’, vertelt Oussama.

Herintroducties, dan maar? ‘Eerst willen we zeker weten of er hier nog caracals of servals leven of niet’, legt Oussama uit. ‘Want als ANEF (het Marokkaanse nationale agentschap voor water en bossen, nvdr) er herintroduceert, zouden die uit Sub-Sahara-Afrika komen. Die habitat verschilt enorm van de Midden-Atlas: de soorten evolueerden er dus anders. Als blijkt dat hier nog Noord-Afrikaanse caracals of servals zijn, moeten we zorgen dat ze hun eigenheid bewaren – en dus vermijden dat ze zich kruisen met geherintroduceerde dieren. Geen resultaat is dus ook een resultaat. Als we géén caracals of servals op onze wildcamera ’s zien, kan ANEF studies naar herintroducties beginnen uitvoeren. Zien we er toch, dan is dat fantastisch nieuws – en is er meer onderzoek nodig. ’

Samen met WWF-België houdt Living Planet Morocco de vinger aan de pols van het atlascederwoud. Hun rangers verzamelen elke dag nieuwe gegevens, en die kennis vormt de basis voor herintroducties en herstelprojecten. Zo bouwen we aan een atlascederwoud in evenwicht. Dat kunnen we alleen maar met de steun van mensen zoals jij. Bedankt!